Bez Dogmatu
Kwartalnik kulturalno-polityczny
Jesień  2003

Barbara Stanosz 

KATOLICKA SPRAWIEDLIWOŚĆ SPOŁECZNA
Tak zwana katolicka nauka społeczna, czczona przez klery-kalną prawicę i coraz częściej wspominana z aprobatą przez polską oficjalną lewicę, kojarzona jest na ogół tylko z papieskimi apelami o ulżenie doli ludzi żyjących w nędzy; teoretyczny trzon tej „nauki" jest dla profana trudno uchwytny. Warto więc przytoczyć jej zwięzłe streszczenie, przedstawione niedawno telewidzom przez Macieja Ziębę - prowincjała polskich dominikanów, którego prezenter telewizyjny przedstawił jako najlepszego znawcę przedmiotu.
Otóż wedle tego znawcy katolicka nauka społeczna to doktryna przeciwstawiająca logikę miłości logice sprawiedliwości, której zasady ustanawia wolny rynek. Uważam, że jest to zgrabne i bardzo pouczające określenie, mimo że słowo „logika" - nazwa bliskiej mi dyscypliny naukowej - zostało tu niewątpliwie nadużyte.
Słowo „miłość" występuje w tym kontekście w roli synonimu słowa „litość", bo tylko tak rozumianą miłość można sensownie przeciwstawiać sprawiedliwości. Wszak właśnie litość skłania nas do podzielenia się z żebrakiem naszymi prawowicie posiadanymi pieniędzmi i tylko to uczucie sprawia, że odstępujemy od wymierzenia sprawiedliwej kary słabeuszowi, który pokusił się o wyrządzenie nam szkody. Ciekawe, że propagatorzy działań motywowanych litością rzadko nazywają to uczucie po imieniu; zapewne uważają, że „miłość" brzmi przyjemniej dla ucha. I rzeczywiście tak jest, ale tylko dlatego, że normalnie słowo to ma inne znaczenie.
Najciekawszy jednak jest sens, jaki katolicka nauka społeczna nadaje słowu „sprawiedliwość". Oto dowiadujemy się, że sprawiedliwy ład społeczny to ład wyznaczany przez wolny rynek, a więc taki, w którym silniejszy ma przewagę nad słabszym i marginalizuje go lub eliminuje. Po tę koncepcję zoologicznej sprawiedliwości, nazwaną niegdyś darwinizmem społecznym, rzadko sięgają dziś nawet teoretycy najtwardszej prawicy; wolą dezawuować pojęcie sprawiedliwości społecznej przez zaliczenie go do tworów utopijnej fantastyki. Zbyt wyraźne są bowiem intuicje powszechnie wiązane z tym pojęciem od jego narodzin. Główny z tych intuicyjnych warunków sprawiedliwości społecznej to istnienie prawnych gwarancji równości szans, co najmniej na starcie życiowym, i prawnych przywilejów dla jednostek słabych, które wolna konkurencja eliminuje i skazuje na stan społecznego upośledzenia.
Katolicka „nauka społeczna" odrzuca te intuicje. Według niej prawa, o których mowa, stanowiłyby naruszenie reguł sprawiedliwości, tę bowiem konstytuuje właśnie wolna konkurencja. Nierówność szans i społeczne upośledzenie słabszych są sprawiedliwe. Dyskomfort moralny towarzyszący takiemu pojmowaniu sprawiedliwości doktryna ta proponuje usuwać za pomocą „miłości", tj. litościwego wspomagania tych, których wolna konkurencja zepchnie na dno: przymierających głodem i bezdomnych, pozbawionych możliwości leczenia lub edukowania dzieci, itd. Można ich wspomagać spontanicznie lub w odpowiedzi na stosowne apele (ale nie wszelkie są stosowne, jak wskazuje kościelna dezaprobata dla akcji J. Owsiaka), nie z obowiązku oczywiście, lecz z samej tylko dobroci serca (i najlepiej za pośrednictwem kościelnej tacy). Od wspomaganych wolno nam oczekiwać wdzięczności i zadowalania się najskromniejszym nawet darem, bo otrzymują od nas coś, do czego nie mają prawa - otrzymują to z łaski.
Jeśli więc o. Zięba wie, co mówi (a elokwencji na pewno nie można mu odmówić), to katolicka nauka społeczna gwałci nie tylko normalne pojęcie sprawiedliwości społecznej, lecz także ideę poszanowania ludzkiej godności.
Bez Dogmatu, jesień 2003